Architectonisch herijken #12 – Vrije ruimte


Als de afgelopen maanden iets duidelijk hebben gemaakt, is het wel hoe snel onze vaste waarden en ideeën achterhaald kunnen raken. Dat geldt ook voor architectonische begrippen. ARCAM is begonnen met een inventarisatie daarvan en beschouwing daarop. 

Invisible House, 2009. Wedstrijdinzending (eervolle vermelding) voor de Shinkenchiku Residential Design Competition in de vorm van een handgetekende strip, waarbij een onzichtbaar huis wordt gepresenteerd dat alleen een bepaalde vorm kan aannemen als gevolg van de weersomstandigheden en de activiteiten van de bewoners. © Quiet Time

1 september 2020 – Een half jaar in Corona, dat ongemerkt Covid19 is gaan heten, is een aantal zaken gaan schuiven. De ontwrichtende kracht van het virus wordt wereldwijd langzaamaan duidelijk. Architectonisch herijken #12 – Vrije ruimte

Als een sluipmoordenaar vergrijpt Covid19 zich aan mensenrechten, bedrijven, culturele instellingen, scholingsmogelijkheden en imago’s. Faillissementen, huiselijk geweld, toenemende ongelijkheid en voortdurende onzekerheid eisen zijn tol. In Nederland is de voortvarende aanpak van Rijkswege, in de vorm van boven twijfel verheven bevindingen van het RIVM en de persconferenties van het onkreukbare triumviraat Coronaministers, aan corrosie onderhevig. In de plaats daarvan kwamen zoekende burgemeesters, onzekere BOA’s, inkijkjes in privé-feestjes van onze autoriteiten en publieke feestjes van jongeren.

En waar autoriteiten aan kracht en geloofwaardigheid inboeten, ontstaan regels en wetten die niet worden begrepen of niet worden vertrouwd. En waar we onze omgeving niet vertrouwen, ontstaat behoefte aan vrije ruimte. Ook in positieve zin: aan plekken die ruimte bieden aan een wereld waarin elk individu een collectieve verbinding voelt met de kwaliteit van (andermans) leven, zonder dat daar vergeldingsmaatregelen tegenover staan.

Vrije ruimte kent vele verschijningsvormen. Het kan een plek zijn in de openlucht, waar zonder enige tussenkomst van een ontwerper geschiedenis en herinneringen worden gecreëerd, zoals bijvoorbeeld bij (muziek)festivals. Het is een manier om ongezien te blijven, zoals tijdens de aanhoudende protesten in Hong Kong. Het is een politiek middel als het gaat om vertegenwoordiging of bescherming van kwetsbare groepen of waardevolle verworvenheden. Het kan een beleidsomgeving zijn om onwenselijke processen te weren. Het kan een safe space zijn waar mensen vrijuit kunnen praten – zoekend vanuit kracht of eisend om macht

Sinds vorige week heeft Studioninedots zich (samen met designstudio Lesley Moore en architectuurjournalist Kirsten Hannema) in dit gesprek gemengd met het initiatief Wandervoids. De zoektocht naar een tijdloze kwaliteit van vorm, zonder vooropgestelde functie is binnen de architectuurgeschiedenis niet nieuw. Het is een hoogwaardige vorm van escapisme, die elke zelfbewuste ontwerper zichzelf van tijd tot tijd toestaat, maar die een nieuwe actualiteit heeft gekregen doordat we sinds de Corona-uitbraak niet meer (echt) vrij kunnen bewegen.

Studioninedots onderzoekt de mogelijkheid van niet-ontworpen ontworpen ruimtes, van leegte die vol is van betekenis, van ruimtes die als programma ‘geen programma’ hebben. Bijzonder is dat het bureau op zoek gaat naar manieren om ze daadwerkelijk te maken. Ik stel me er zoiets bij voor als het ontwerp Quiet Time – The Invisible House van een groep jonge Russische architecten. Zij ontwierpen voor een prijsvraag een huis dat in principe onzichtbaar is. Tenzij je het schoon maakt. Of als de vuurvliegjes er tegenaan vliegen als je binnen licht maakt. Of als je er in rookt. Het is een huis dat pas betekenis en vorm krijgt als je het in gebruik neemt.

Een echte vrije ruimte is een ruimte die niet alleen de gebruiker, maar ook de architect bevrijdt. Dat te leveren, vraagt feitelijk om de ultieme leap of faith van de ontwerper, de opdrachtgever én de gebruiker: het overdragen van een zorgvuldig ontworpen ruimte met alle vrijheid om die eigen te maken, te negeren, te veranderen. Maar waarin je altijd op zoek gaat naar verbinding, waarin je de ander probeert te begrijpen, en erop kunt vertrouwen dat deze het beste met je voorheeft. Binnen alle abstracties van het bovenstaande kunnen we vaststellen dat Covid-19 vooralsnog de vrije ruimte niet dichterbij brengt.

Indira van ’t Klooster, directeur ARCAM.


Verwant

Architectonisch herijken #14 – Verveling

Nu we in een gedeeltelijke lockdown gaan, kunnen architecten tot voorbeeld dienen. Die kunnen zich namelijk niet vervelen.

Architectonisch herijken #13 – Jaarboek Architectuur

Deze tijd vraagt om gevoeligheid en inlevingsvermogen. En de reflecties van de redactie van het Jaarboek Architectuur blijken dit jaar ongekend dicht...

Architectonisch herijken #11: Donutstad

Welke ruimtelijke vorm krijgt Donutstad Amsterdam? Misschien is een donut niet een passende metafoor, maar een koppeling aan de...

Architectonisch herijken #10: woningplattegronden

Bij een kritische beschouwing van de Tijdlijn tijdens de Dag van de Architectuur bleek dat er in Amsterdam tussen 2000 en 2020 ongelofelijk...

Architectonisch herijken #9: Dear white architects

Hoe woke zijn architecten eigenlijk?

Architectonisch herijken #8: Het ornament

De behoefte aan een break out na de (eerste) outbreak stijgt en de drang naar verhalen vertellen groeit.

Architectonisch herijken #7: Superstructures

Zelfs met de beste bedoelingen is een grid directief en vatbaar voor uitsluiting. Dus hoe zit het nou met...

Architectonisch herijken #6: De architect in doktersjas

De architect positioneert zich graag als genezer. Architectonisch herijken #6: de architect in doktersjas.

Architectonisch herijken #5 | Verhoudingen

Maat, schaal en correlatie zijn in alle kunstdisciplines belangrijk. Deel #5 in de serie Architectonisch herijken: Verhoudingen.

Architectonisch herijken #4 – Zintuiglijk ontwerpen 

Architectonisch herijken #4 duikt in de kunst van het zintuiglijk ontwerpen. 

Architectonisch herijken #3 – Routing versus Dérive

In de nieuwe anderhalvemetersamenleving komen twee architectonische concepten bovendrijven die buitengewoon nuttig zijn.

Architectonisch herijken #2 – Publiek domein

Hoe kijken we naar het publieke domein nu het zijn identiteit - mensen, ontmoeting en winkels - tijdelijk ziet...

Architectonisch herijken #1 – Thuis

De komende weken zal ARCAM - werkend vanuit huis - de nieuwe wereld nader gaan verkennen.