Architectonisch herijken #6: De architect in doktersjas


Als de afgelopen weken iets duidelijk hebben gemaakt, is het wel hoe snel onze vaste waarden en ideeën achterhaald kunnen raken. Dat geldt ook voor architectonische begrippen. ARCAM is begonnen met een inventarisatie daarvan en beschouwing daarop.

Stedenbouwkundigen Jacoba Mulder en Cornelis van Eesteren in 1958. Beeld Van Eesteren Museum

7 mei 2020 – Nu het virus minder hevig rondwaart en het gevaar gestaag afneemt, worden de anti-Corona maatregelen langzaam versoepeld. Kappers mogen weer aan het werk, musea en terrassen gaan weer open en zelfs rijscholen gaan weer aan de slag. In ontwerpersland klinkt juist relativering. Voor ontwerpers is Niets Doen zeker een optie, aldus Wouter Veldhuis in een breed onderschreven pamflet op Stadsleven. Architectonisch herijken #6: de architect in doktersjas.

Kort samengevat stelt Veldhuis dat de anderhalvemetersamenleving niet het Nieuwe Normaal is, en bovendien geen goed idee. De bestrijding van een pandemie is geen ontwerptaak, en dus is er geen behoefte aan ‘een ruimtelijk medicijn’ tegen Corona. Hij spoort aan om eerst te gaan nadenken over wat er werkelijk nodig is. Veel van de ideeën die Veldhuis goed vindt (openbare ruimte, publiek domein, brede stoepen) – die overigens vaak onderdeel uitmaken van de ‘goede bedoelingen’ van de collega’s van Veldhuis – hebben betrekking op het publieke domein.

De architect positioneert zich graag als genezer. De witte doktersjas van Cornelis van Eesteren (Algemeen Uitbreidingsplan, 1935) wordt regelmatig in herinnering geroepen als het gaat om de idealen voor het vormgeven van de gezonde stad. Architecten kunnen ziektes vanzelfsprekend niet genezen, maar ze kunnen wel bijdragen met ‘ruimtelijke medicijnen’ aan het verhelpen of verzachten van gezondheidsvraagstukken – reagerend op de kenmerken en behoeften van de ziek(t)e. Tuinsteden zijn daar een voorbeeld van. Tuberculose maakte de architectuur modern, niet de architecten, aldus Beatriz Colomina in X-Ray Architecture (2019). Healing environments is een geaccepteerde specialisatie in de architectuur en stedenbouw. En architectuurhistoricus Charles Jencks kent het nuttige placebo-effect van Maggie Centers van dichtbij.

De anderhalvemetersamenleving is inderdaad geen blauwdruk voor de toekomst, maar een tijdelijke noodzaak. Ontwerpers willen dan ook vooral bijdragen aan een veerkrachtige, gezonde stad. Het toelaten van het vreemde en het onbekende hoort bij een sterke, open, stedelijke samenleving. Dat zijn Jane Jacobs, Richard Sennett en vele andere stadsdeskundigen met elkaar eens. Een stad dus die diversiteit, levendigheid en vernieuwing mogelijk maakt, óók wanneer er een virus heerst. Die stad kan en moet worden vormgegeven, onder andere door architecten en stedenbouwkundigen.

De voorstellen en ideeën van ontwerpers over hoe zo’n stad eruit zou kunnen zien, zijn soms goed, soms minder goed, soms bedoeld voor de korte termijn, soms voor de lange termijn. Het is allemaal nieuw terrein, maar als het (mede) vormgeven van een duurzame, eerlijke, gezonde stedelijke ruimte een taak voor ontwerpers is, dan is het zoeken naar ruimtelijke medicijnen tegen Corona dat ook. Kritisch nadenken over wat er nodig is, is altijd raadzaam, maar ik hoop dat ontwerpers ook iets doen, en blijven zoeken naar oplossingen voor de toekomstbestendige stad. Desnoods in een doktersjas.

Indira van ’t Klooster, directeur ARCAM


Verwant

Architectonisch herijken #14 – Verveling

Nu we in een gedeeltelijke lockdown gaan, kunnen architecten tot voorbeeld dienen. Die kunnen zich namelijk niet vervelen.

Architectonisch herijken #13 – Jaarboek Architectuur

Deze tijd vraagt om gevoeligheid en inlevingsvermogen. En de reflecties van de redactie van het Jaarboek Architectuur blijken dit jaar ongekend dicht...

Architectonisch herijken #12 – Vrije ruimte

De ontwrichtende kracht van het virus wordt wereldwijd langzaamaan duidelijk.

Architectonisch herijken #11: Donutstad

Welke ruimtelijke vorm krijgt Donutstad Amsterdam? Misschien is een donut niet een passende metafoor, maar een koppeling aan de...

Architectonisch herijken #10: woningplattegronden

Bij een kritische beschouwing van de Tijdlijn tijdens de Dag van de Architectuur bleek dat er in Amsterdam tussen 2000 en 2020 ongelofelijk...

Architectonisch herijken #9: Dear white architects

Hoe woke zijn architecten eigenlijk?

Architectonisch herijken #8: Het ornament

De behoefte aan een break out na de (eerste) outbreak stijgt en de drang naar verhalen vertellen groeit.

Architectonisch herijken #7: Superstructures

Zelfs met de beste bedoelingen is een grid directief en vatbaar voor uitsluiting. Dus hoe zit het nou met...

Architectonisch herijken #5 | Verhoudingen

Maat, schaal en correlatie zijn in alle kunstdisciplines belangrijk. Deel #5 in de serie Architectonisch herijken: Verhoudingen.

Architectonisch herijken #4 – Zintuiglijk ontwerpen 

Architectonisch herijken #4 duikt in de kunst van het zintuiglijk ontwerpen. 

Architectonisch herijken #3 – Routing versus Dérive

In de nieuwe anderhalvemetersamenleving komen twee architectonische concepten bovendrijven die buitengewoon nuttig zijn.

Architectonisch herijken #2 – Publiek domein

Hoe kijken we naar het publieke domein nu het zijn identiteit - mensen, ontmoeting en winkels - tijdelijk ziet...

Architectonisch herijken #1 – Thuis

De komende weken zal ARCAM - werkend vanuit huis - de nieuwe wereld nader gaan verkennen.