Architectuurcritici in spe | Amstel 270 van Cees Dam uit 1988


Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van Amsterdam bieden we op onze website een podium aan tweede- en derdejaars Bachelorstudenten die zich bekwamen in het schrijven van een kritisch stuk over een Amsterdams gebouw.

In het vak Reparatie en Imitatie daagt Gabri van Tussenbroek zijn studenten uit te schrijven over de inpassing van recente gebouwen in de bestaande stad. Anna Peschier pleit voor een organische ontwikkeling van de binnenstad, inclusief moderne grachtenpanden.

Aan de Amstel staat op nummer 270 een modern uitziend pand, dat vanwege de witte kleur snel in het oog springt. Architect Cees Dam heeft dit pand in opdracht van het aannemersbedrijf Hillen & Roosen ontworpen als hun bedrijfskantoor en woonhuis voor de directeur Boelhouwer. Het gebouw werd in 1988 opgeleverd. In 2017 is het door vastgoedbedrijf Schönhaus verbouwd tot vijf zelfstandige woningen. De gevel van Cees Dam is in tact gebleven.

 

Geschiedenis van Amstel 270
Amstel 270 bevindt zich in het stadsdeel Centrum nabij de Magere Brug aan de westkant van de Amstel. Deze locatie ligt binnen de Amsterdamse grachtengordel, die sinds 2010 onderdeel is van de UNESCO Werelderfgoedlijst. De moderne invulling van Cees Dam is in de plaats gekomen van een pand met een neorenaissance voorgevel uit 1886. Hillen & Roosen zijn op zeker moment in het pand getrokken en vermoedelijk zijn toen de eerste twee etages samengevoegd tot etalageruit. Tussen 1970 en 1973 maakte het bedrijf Hillen & Roosen plannen om Amstel 270 te herbouwen, naar een ontwerp van de architect J.M. van Daal. Deze plannen zijn niet gerealiseerd. In 1978 begonnen ze een nieuw project voor een herbouw met architect Cees Dam. Een jaar later startte Cees Dam echter het project voor een nieuw stadhuis/muziektheater in opdracht van de Gemeente Amsterdam, dat nu bekend staat als de Stopera. Het souterrain, de begane grond en de eerste verdieping fungeerden als kantoor en de bovenste drie bouwlagen als woongedeelte voor de directeur. Tegenwoordig zijn Hillen & Roosen en hun directeur niet meer gevestigd in het pand. Het is in 2017 gerenoveerd en verbouwd tot vijf zelfstandige appartementen. Deze renovatie is uitgevoerd door vastgoedbedrijf Schönhaus, dat in Berlijn en Amsterdam panden verbouwt tot moderne luxueuze appartementen. Bij deze renovatie zijn de betegelde façade en de betonstructuur behouden.

Historische waarde van de directe omgeving
Het huidige Amstel 270 lijkt een sterk modern contrast te vormen met de omliggende historische gevels. Om te kijken hoe groot dit contrast in tijd werkelijk is, wordt de geschiedenis van de zes omliggende panden kort behandeld.
De bebouwing op nummer 266 en 264 is gesloopt. In het geval van nummer 266 is hier een 19e-eeuwse gevel gesloopt en bij de renovatie een houten kroonlijst uit ca. 1800 van elders geplaatst. Op nummer 264 is er een 20ste-eeuwse gevel gesloopt en een 18e-eeuwse klokgevel van elders geplaatst. Beide renovaties zijn uitgevoerd door Stadsherstel naar ontwerp van H.F. Rappange. Het pand rechts van de moderne gevel van Cees Dam, nummer 268 is tegelijkertijd met nummer 264 en 266 gerenoveerd. In dit geval is het gebouw en de gevel wel in tact gelaten. Het rijksmonument stamt uit 1671 en heeft een vernieuwde gevel uit 1732. De 18e-eeuwse Nederlandse kunstschilder Cornelis Troost heeft een aantal jaar in dit pand gewoond. De rechterkant van Amstel 270 bestaat dus uit een 17e-eeuws pand met een 18-eeuwse gevel en twee 20ste-eeuwse panden met historische gevelelementen van elders uit de stad.
Aan de linkerkant bevindt zich het pand Amstel 272, dat een gevel had uit 1887. Dit pand heeft een 20ste-eeuwse gevel uit de periode 1967-1989. De twee panden daarnaast, Amstel 274 en 276, zijn zogenoemde tweeling-lijstgevels en zijn eveneens rijksmonumenten. Deze sobere rechte lijstgevels stammen vermoedelijk uit de negentiende eeuw.

Geen unicum
Van de zes omliggende panden bij Amstel 270 hebben er drie een 20ste-eeuwse, twee een 19e-eeuwse en één een 18e-eeuwse gevel. De 20ste-eeuwse gevel van Cees Dam is qua datering dus geen unicum binnen de directe omgeving. Wel zijn de andere drie 20ste-eeuwse gevels in een historiserende stijl gebouwd, waarvan in ieder geval twee gevels enkele historische gevel-elementen van elders uit de stad bevatten. De zes panden verschillen stilistisch van elkaar, toch springt Amstel 270 hier als een contrast tussen uit.

Onconventionele kroonlijsten
Amstel 270 is een pand met zes bouwlagen: souterrain, bel-etage, drie verdiepingen en een zolder onder plat dak. Het modern ogende pand lijkt een contrast met de omgeving, maar bevat ook overeenkomsten met historische Amsterdamse grachtenpanden. Zo kunnen de perceelbreedte, het souterrain, de trap naar de voordeur, het gebruik van bakstenen en de kroonlijst worden gezien als overeenkomsten. Hiervan zijn de bakstenen en de kroonlijst op een moderne en daarmee contrasterende manier in het ontwerp geplaatst. Zo zijn de bakstenen wit van kleur en zijn ze in rechte lijnen boven elkaar geplaatst; beide aspecten zijn ongebruikelijk voor een Amsterdams grachtenpand. De kroonlijst bestaat uit een dunne rol die zich horizontaal over het pand uitstrekt. De rechte lijn en de plaatsing onder de dakverdieping is typerend voor een kroonlijst, maar de ronde vorm van de rol is dan weer zeer onconventioneel. Aan de top van de terugliggende zolder is ook een moderne opvatting van een kroonlijst te vinden, met een eenvoudig reliëf bestaande uit rechthoeken naast elkaar. Andere aspecten die een contrast vormen met het Amsterdamse grachtenpand zijn de plaatsing, grootte en kwantiteit van de raampartijen, het platte dak met daarin een rechtopstaande dakverdieping met veel glas en de stalen H-profielen rondom de ramen die in het zicht zijn gelaten. De witte kleur van het pand vormt ook een contrast met de voornamelijk bruine omliggende panden, maar sluit tegelijkertijd op subtiele wijze aan bij de witte kroonlijsten en raamkozijnen van deze panden.

Subtiele moderniteit
Je hoeft geen architectuurhistoricus te zijn om te zien dat Amstel 270 geen historische gevel heeft. Door de moderne voorgevel laat het pand op een eerlijke wijze zien dat het geen deel uitmaakt van de ‘historiserend bouwen’-trend, zoals dat wel het geval is bij de omliggende nummers 266, 264 en in enige mate 272. Toch bevat het pand overeenkomsten met Amsterdamse grachtenpanden, zoals de smalle perceelbreedte, waardoor de moderne stijl het stadsgezicht niet radicaal verandert. Hoewel het creëren van modernistische panden doorgaans niet gepaard gaat met het in stand houden van de historische smalle perceelbreedtes van de binnenstad, laat dit pandje van Cees Dam zien dat het wel mogelijk is. Door het behoud van de historische perceelbreedtes kan de liefhebber van het historische Amsterdam voorzichtig wennen aan subtiele moderniteit in de binnenstad en wellicht deze originele stijl tussen de (soms zogenaamd) oude panden leren waarderen. Het veilige moderne pandje van Cees Dam geeft op harmonische wijze met de omgeving originele invullingen van gevels een kans. Zo kan er een hedendaagse typologie van het Amsterdamse grachtenpand ontstaan. Hopelijk zal het stadsgezicht van de binnenstad zich op die manier organisch ontwikkelen, zodat het aansluit bij onze tijd, zonder het verleden te niet te doen.

Anna Peschier, zomer 2019

Literatuur
Lootsma, Bart, Cees Dam en Sybolt Voeten. Cees Dam Architect. Rotterdam: Uitgeverij 010, 1989.


Gerelateerd

Architectuurcritici in spe | Mosplein van SeARCH uit 2016

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | Meerhuizenplein van Liesbeth van der Pol uit 2002

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | Keizersgracht 359 van Marinus Oostenbrink uit 1980

Nieuws

Dit bouwwerk is als een opstandige tiener, die noodgedwongen een aantal uiterlijke kenmerken van zijn ouders heeft meegekregen, maar...

Architectuurcritici in spe | Singel 428 van Abel Cahen uit 1970

Nieuws

Past het moderne grachtenpand van Abel Cahen in de bestaande stad?

Architectuurcritici in spe | ‘Een ingetogen parel aan de Sloterplas’

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | ‘Een nieuw onderkomen voor onconventioneel onderwijs’

Nieuws

Sluit de nieuwbouw van het Hyperion Lyceum aan bij de onconventionele onderwijsmethode?

Architectuurcritici in spe | ‘van school naar School’

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | ‘Pontsteiger als nieuwe Amsterdamse poort’

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...