Architectuurcritici in spe | ‘Pontsteiger als nieuwe Amsterdamse poort’


Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van Amsterdam bieden we op onze website een podium aan tweede en derdejaars Bachelorstudenten die zich bekwamen in het schrijven van een kritisch stuk over een Amsterdams gebouw. 

Aan Xanna Reddingius de eer om het spits af te bijten met haar artikel geschreven voor het vak Architectuur en Typologie van Professor Lex Bosman.

Pontsteiger als nieuwe Amsterdamse poort
In de afgelopen jaren wint het stadsdeel Noord in Amsterdam steeds meer aan populariteit. Dit biedt een nieuw perspectief op de stad, voor zowel bewoners als toeristen; vanaf het water bezien heeft Amsterdam namelijk ineens een skyline. Weliswaar een skyline die gedomineerd wordt door het lage, brede Centraal Station, met in de binnenstad hier en daar een kerktoren als uitschieter. De hoogste gebouwen staan ofwel aan de noordzijde van het IJ, ofwel richting de Zuidas, waar ze door het perspectief wegvallen. Sinds kort is er echter een nieuw, niet te missen onderdeel toegevoegd aan het stadsbeeld: De Pontsteiger.

Extravagant
Het grote flatgebouw is onderdeel van een project om het gebied van de voormalige houthavens nieuw leven in te blazen. In 2007 werd er al door Stadsdeel West en drie partijen op de woningmarkt een ontwerpwedstrijd uitgezet voor een woongebouw op het einde van de langgerekte dam in het IJ, waar de veerpont naar de Distelweg aanmeert. Het inmiddels gerealiseerde ontwerp van Arons en Gelauff kwam bij deze opdracht als winnaar uit de bus. Door de crisis is het project meerdere malen stilgelegd, maar in 2018 was de bouw eindelijk voltooid. Het gebouw is met zijn 90 meter en 252 huurwoningen een van de hoogste en meest extravagante woongebouwen van de stad.

Sprookjespoort
Niet alleen de hoogte, maar ook de vorm is spraakmakend. De meningen wat betreft de esthetische waarde omtrent deze vorm zijn verdeeld, en omschrijvingen variëren van “sprookjespoort” tot “toiletbril”. De keuze voor deze vorm kwam voort vanuit het idee dat men het liefst hoog met uitzicht op het water woont, of juist direct aan het water op de begane grond. De middelmaat tussen deze twee uitersten is in dit ontwerp simpelweg geminimaliseerd.

Eigen lettertype
“Middelmaat” is sowieso iets wat je niet snel zal vinden rondom de Pontsteiger. Een veelgehoorde kritiek is dat het gebouw te prestigieus zou zijn, en wanneer je even rondkijkt op de website van het gebouw is dit niet moeilijk voor te stellen. Appartementen variëren van 65 tot wel 410 vierkante meter en kunnen zelfs met elkaar gecombineerd worden tot nog grotere appartementen. De bovenste acht verdiepingen bestaan uit 66 koopwoningen, waarvan 4 speciaal ontworpen extra luxe loftwoningen. Elk van de appartementen heeft een balkon, handig weggewerkt in de façade. Alle bewoners kunnen gebruik maken van “James”, de personal assistant, waarmee verscheidene services besteld kunnen worden. Wie de Pontsteiger googelt krijgt al snel meerdere artikelen over de zakenman Won Yip die voor astronomische bedragen een aantal van de loftwoningen heeft gekocht (en deels weer doorverkocht). Kortom, de Pontsteiger lijkt de belichaming te zijn van de ontwikkeling dat Amsterdam steeds meer een stad wordt van rijke zakenlieden. Het is het nieuwste van het nieuwste en het hipste van het hipste. De Pontsteiger heeft zelfs zijn eigen lettertype.

Poort naar de stad
Het gebouw is dan ook ontworpen met de wensen van de inwoners op het oog en dat is te merken. Hoewel het gebouw van veraf lomp en ongemakkelijk qua vorm is, heeft het toch een zekere charme wanneer je op het plein zelf staat. Het beoogde idee van de flat als een “poort naar de stad” werkt dan ook eigenlijk alleen op het moment dat je onder het lage gedeelte doorloopt en het “gat” zich onthult als een ingelijst zicht op het IJ. Doordat ook aan de zijkanten doorgangen zijn vrijgelaten voelt het gebouw niet beklemmend, maar word je je bewust van het water dat zich eromheen uitstrekt. Een rustgevend beeld, waarbij ook de hoge overbrugging het gevoel van ruimte versterkt. Overigens heeft het gat in de vorm ook een nadeel – bewoners spraken van een duidelijk hoorbaar geloei van de wind tijdens het ruige weer van de afgelopen tijd. Dit ongemak zal echter ongetwijfeld gecompenseerd worden door het spectaculaire uitzicht.

Houthaven
De ontvangsthallen en het Pontsteiger café hebben wat zachtere, rondere vormen en zijn bekleed met houten latten, wat het van dichtbij een vriendelijkere aanblik geeft dan van veraf. Het gebruik van hout hebben Arons en Gelauff naar eigen zeggen geïncorporeerd om te verwijzen naar de geschiedenis van het houthavengebied. Wie de brochure leest voor de Pontsteiger komt in vrijwel elke zin het woord “robuust” of “stoer” tegen en dit lijken dan ook de kernwoorden te zijn voor het nieuwbouwproject in de houthavens. Het wordt een geheel nieuwe wijk die moet aansluiten op zowel het IJ als de Spaarndammerbuurt. Het idee is om er een echt “karakteristiek Amsterdamse” wijk van te maken, en voor zover de bebouwing in het wijkje er al staat lijkt dit goed uit de verf te komen. De huizen laten een mengeling zien van moderne technieken en op historische bouwstijlen – zoals pakhuizen, grachtenpanden, Amsterdamse school, etc. – gebaseerde ontwerpen. Met de breed georiënteerde raamstroken en hoge betonnen poten lijkt de Pontsteiger echter meer terug te grijpen op de jaren zestig. Wat stijl betreft is het hierdoor een enigszins vreemde eend in de bijt.

Gouden Poort
Toch hebben Arons en Gelauff ook in de gevel geprobeerd – met betwistbare mate van succes – te verwijzen naar een ambachtelijk Amsterdams verleden. In samenwerking met Koninklijke Tichelaar is een speciale gevelsteen ontwerpen in zes tinten, die in kleur, afhankelijk van het licht, variëren van groen tot goud. Doordat het gebouw niet haaks op de pier staat vangt het ‘s avonds strijklicht van de ondergaande zon. Dit geeft van dichtbij een mooie schittering, maar de stenen zijn qua kleur eigenlijk niet sterk genoeg om het beoogde effect van een “gouden poort” waar te maken. Vanuit de verte is van deze lichte schittering helemaal niets meer te merken. Wanneer je niet met je neus erbovenop staat is het materiaal nauwelijks te onderscheiden van grijs beton. Tegen de geel- tot roodbruine baksteen die domineert in de omgeving, steekt het gebouw dan ook bleekjes af.

Overgangspoort
De Pontsteiger past in alle opzichten eigenlijk vooral goed bij het NDSM gebied. Wie tussen de poten van het gebouw naar de hijskranen aan de overkant kijkt ziet een plaatje dat een zekere eenheid toont. Het slaagt erin noord naar zich toe te trekken en kan hierin wel gezien worden als een soort “overgangspoort”. Echter, voor een daadwerkelijke samensmelting had het zich veel meer moeten aanpassen aan de gebouwen aan de westzijde van het IJ.

Openbaar plein
Het gebouw lijkt dan ook voorlopig gedoemd een op zichzelf staande entiteit te zijn en te blijven. De binnenplaats is een soort plein buiten de stad. Het is in zichzelf uitnodigend genoeg om even plaats te nemen, maar net teveel afgesloten van de aankomstplek bij de pont om ook echt een openbaar plein te worden. Ook het café is eigenlijk niet groot genoeg om echt een ontmoetingsplek te worden voor Amsterdammers, zoals veel plekken in de buurt van de pont in Noord dat wel zijn.

Nieuwe trend?
Voor de bewoners zijn alle voorzieningen in het onderste gedeelte van de flat te vinden: wasserij, restaurant, sportschool en zelfs een aanlegplaats voor eventuele boten. Het lijkt het nieuwe wonen voor de rijkere bevolking te zijn: modern, gemakkelijk, luxe en toch ook “robuust”. Het is de vraag of het in deze zin wel de koploper van een nieuwe trend is. Dat we langzaam afstevenen op een Amsterdam waar de woongebouwen meer ingesteld zijn op het comfort van zakenlieden dan een eenheid van de buurt.

Amsterdamse kneuterigheid
De Pontsteiger maakt al zijn hoge ambities voor de bewoners waar, maar draaft hierin voorbij aan de stad waarin het geplaatst is. Misschien is het noch de sprookjespoort, noch de toiletbril waar het mee vergeleken is, maar gewoon een gebouw waar we in deze stad nog geen plek of kader voor hebben. Persoonlijk hoop ik echter in de komende nieuwbouw aan de westzijde van het IJ wat meer van de roodbakken Amsterdamse kneuterigheid terug te zien.

Door: Xanna Reddingius, 29 maart 2019

Meer weten? Vanaf 9 mei 2019 is het boek ‘Pontsteiger – Een reconstructie’ van Nicoline Baartman verkrijgbaar in onze webshop en in onze galerie. Uitgegeven door Toth in samenwerking met Arons en Gelauff architecten en Architectuurcentrum Amsterdam.

Gebruikte links en bronnen
http://Pontsteiger.nl/#home-Pontsteiger, geraadpleegd 29 maart 2019.

“golden gate”, Arons en Gelauff, geraadpleegd 29 maart 2019, https://aronsengelauff.nl/housing/golden-gate.

https://www.nieuwbouw-houthaven.nl/,
geraadpleegd 29 maart 2019.

Josien Wolthuisen, “bouw Pontsteiger in laatste fase.” Parool (12 juni 2017)
https://www.parool.nl/amsterdam/bouw-Pontsteiger-in-laatste-fase~a4500430/

Bart van Bleek, “Achtergrondrapport bij het LIB Schiphol”, in beschrijving bouw en bestemmingsplannen( ministerie van infrastructuur en milieu, 2015)
https://www.platformparticipatie.nl/binaries/02.%20Rapport%20bouw-%20en%20bestemmingsplannen%20uitgezonderd%20van%20LIB%20Vliegveiligheid_tcm117-339182.pdf.


Gerelateerd

Architectuurcritici in spe | Mosplein van SeARCH uit 2016

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | Meerhuizenplein van Liesbeth van der Pol uit 2002

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | Amstel 270 van Cees Dam uit 1988

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | Keizersgracht 359 van Marinus Oostenbrink uit 1980

Nieuws

Dit bouwwerk is als een opstandige tiener, die noodgedwongen een aantal uiterlijke kenmerken van zijn ouders heeft meegekregen, maar...

Architectuurcritici in spe | Singel 428 van Abel Cahen uit 1970

Nieuws

Past het moderne grachtenpand van Abel Cahen in de bestaande stad?

Architectuurcritici in spe | ‘Een ingetogen parel aan de Sloterplas’

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...

Architectuurcritici in spe | ‘Een nieuw onderkomen voor onconventioneel onderwijs’

Nieuws

Sluit de nieuwbouw van het Hyperion Lyceum aan bij de onconventionele onderwijsmethode?

Architectuurcritici in spe | ‘van school naar School’

Nieuws

Architectuurcentrum Amsterdam draagt de architectuurkritiek een warm hart toe. In samenwerking met de opleiding Architectuurgeschiedenis van de Universiteit van...