Smart Project Space


 
Arie Biemondstraat 111
Helmerbuurt
Amsterdam
A.R. Hulshoff
Wilhelminagasthuis
1927
Cultuur
 

Het Pathologisch Anatomisch Laboratorium (PAL) aan de Arie Biemondstraat maakt deel uit van het Buiten- of Wilhelminagasthuis complex. Het eerste deel van het gasthuis werd geopend in 1893. Later volgde in verschillende fases uitbreidingen van het complex. Van 1925 tot 1980 vormde dit Buitengasthuis samen met het Binnengasthuis in het centrum het Academisch Ziekenhuis van de Universiteit van Amsterdam, dat daarna verhuisde naar het AMC bij Holendrecht. In 1634 al werd, op de plek van het Wilhelminagasthuis, het Pesthuis van Amsterdam gebouwd, toen nog buiten de stadsgrenzen. Via het huidige Jacob van Lennepkanaal konden de zieken, per boot, vanuit het centrum naar het Pesthuis worden vervoerd.

PAL is gebouwd naar het zakelijk-expressionistisch ontwerp van A.R. Hulshoff, die vanaf 1915 hoofdarchitect was bij de dienst Publieke Werken van de gemeente Amsterdam. Het pand is een onregelmatig gebouw dat wordt gekenmerkt door een sterke nadruk op het horizontale en het gebruik van eerlijke materialen als baksteen en natuursteen. Deze kenmerken doen, in combinatie met de overstekende daken, denken aan de Amerikaanse architectuur van Frank Lloyd Wright.

De twee zijvleugels zijn asymmetrisch gecentreerd rondom het trappenhuis. Deze is ondergebracht in een bouwvolume dat als een modernistisch risaliet uit de gevel van de lange zijvleugel springt en ook in hoogte afsteekt tegen de overige bebouwing. In dit bouwvolume is ook de hoofdingang gesitueerd. Het gebouw is versierd met verschillende ornamenten en pijlers van de hand van stadsbeeldhouwer Hildo Krop waarvan sommige ruim twee meter lang zijn. Sinds 2002 is het PAL een rijksmonument vanwege zijn architectuurhistorische waarde als een goed voorbeeld van de zakelijk-expressionistische trant rond 1930.

Terwijl veel gebouwen van het Wilhelmina complex werden gesaneerd nadat het ziekenhuis verhuisde, heeft het PAL een nieuwe functie gekregen. Het in 1994 opgerichte Smart Project Space, een multifunctioneel cultuurcentrum, wilde zich hier vestigen. Smart probeert kunstenaars op diverse manieren te ondersteunen en stimuleren om nieuwe verbindingen tussen hen en het publiek te creëren. Waar voorheen medisch onderzoek werd gedaan in het PAL wordt tegenwoordig op verschillende manieren creatief onderzoek verricht. De operatielampen in het bijbehorende café restaurant LAB111 refereren nog naar dat medisch verleden.

Smart kocht het pand in 2005 waarna het tot 2008 gerenoveerd werd onder leiding van architect Peter Sas. Samen met Thomas Peutz, directeur van Smart, werd geprobeerd de oorspronkelijke structuur van het pand terug te brengen. Sinds de voltooiing in 1927 was het pand namelijk verschillende keren verbouwd waarbij een aantal van de kenmerkende grote ruimtes van het laboratorium was opgesplitst in kleine ruimtes. Smart had echter behoefte aan de oorspronkelijke grote ruimtes, deze pasten namelijk goed binnen de plannen van Peutz. (ARCAM/TB)